บ้านแม่สาใหม่ เป็นหมู่บ้านม้ง (ชาวม้ง เป็นชนเผ่าหนึ่ง ทางภาคเหนือของไทยและประเทศใกล้เคียง โดยจัดอยู่ในกลุ่มชาวไทยภูเขา) ตั้งอยู่ที่ ระดับความสูง 1,200 เมตร จากระดับน้ำทะเล ในอำเภอแม่ริม ตอนเหนือของจังหวัดเชียงใหม่ โดยมาตั้งหมู่บ้านตั้งแต่ ปี พ.ศ. 2510 หลังจากที่ย้ายลงมาจาก หมู่บ้านแม่สาเก่า เนื่องจาก ปัญหาการขาดแคลนน้ำ ในปี 2524 ได้มีการประกาศเขตอุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ-ปุย ทำให้บ้านแม่สาใหม่ เป็นหมู่บ้านที่ตั้งอยู่ในเขตอุทยาน มีประชากร ประมาณ 1,700 คน 150 ครัวเรือน และเป็นชุมชนม้งขนาดใหญ่ที่สุดในภาคเหนือ

ภาพบน: หมู่บ้านแม่สาใหม่ทางด้านซ้าย ตั้งอยู่ในหุบเขา ซึ่งล้อมรอบไปด้วยป่าไม้และพื้นที่การเกษตร

เนื่องจากพื้นที่หมู่บ้านอยู่ในเขตอุทยาน ฯ ชาวบ้านบ้านแม่สาใหม่ จึงได้รับอนุญาตให้ทำการเกษตรได้เฉพาะในพื้นที่จำกัด ซึ่งได้ทำกินอยู่ก่อนที่จะประกาศเป็นเขตอุทยาน (ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่พบได้ทั่วไปในประเทศไทย)

ในสมัยก่อน ชาวบ้านจะปลูกฝิ่น แต่ในช่วงปี 2513 ได้มีการปราบปรามยาเสพติด และเลิกปลูกฝิ่น โดยในปัจจุบัน ชาวบ้านทำสวนลิ้นจี่ ปลูกข้าวโพด ผักกาด แครอท ทดแทน เมื่อเปรียบเทียบกับการปลูกฝิ่น การเกษตรลักษณะนี้ต้องใช้พื้นที่เพาะปลูกจำนวนมาก จึงทำให้มีการบุกรุกป่ามากขึ้น ทำให้เกิดปัญหาเรื่องน้ำขาดแคลน ทั้งในหมู่บ้านเอง และบ้านแม่สาน้อยที่อยู่ถัดลงไป นอกจากนั้น ยังมีปัญหาเรื่องการพังทลายของหน้าดิน ดินถล่ม และสัตว์ป่ามีจำนวนลดลง

ไม่เพียงแต่ปัญหาเรื่องป่าเสื่อมโทรมที่ส่งผลกระทบต่อชุมชน บ้านแม่สาใหม่ยังมีปัญหาเรื่องการจัดการพื้นที่ ที่ทำให้ภาพพจน์ของหมู่บ้านในสายตาคนภายนอกเป็นไปในทางลบมากขึ้น ดังนั้น ในช่วงปี 2533 แกนนำชาวบ้านจึงได้รวมตัวกันจัดตั้ง ชมรมอาสาสมัครอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติบ้านแม่สาใหม่ขึ้น โดยชมรมส่งเสริมให้ชาวบ้าน ใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างยั่งยืน โดยออกกฎหมู่บ้าน เพื่อลงโทษผู้กระทำผิด ทั้งการตัดไม้ และล่าสัตว์ นอกจากนั้น ก็ยังเพิ่มพื้นที่สีเขียว โดยการปลูกป่ารอบๆ หมู่บ้าน โดยเฉพาะในพื้นที่ต้นน้ำ เพื่ออนุรักษ์แหล่งน้ำ ใกล้ๆ หมู่บ้านไว้ใช้ โดยมีพื้นที่ป่าอนุรักษ์ของชุมชน เป็นป่าผีขุนน้ำ เรียกว่า “ ป่าดงเซ่ง” ซึ่งจะทำพิธีสักการะทุกปี เพื่อขอให้ช่วยปกปักรักษาหมู่บ้านและรักษาป่า
ภาพขวา: หมอผีประจำหมู่บ้าน ทำพิธีบนบานให้ผีขุนน้ำช่วยป้องกันไฟป่าในหน้าแล้ง

ในปี 2540 หน่วยวิจัยฯ ซึ่งทำงานร่วมกับอุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ-ปุย ได้รับการแนะนำให้รู้จักกับชมรมอนุรักษ์ และหลังจากนั้น ก็ได้ร่วมกันทำงาน ตั้งแต่การจัดสร้างเรือนเพาะชำท้องถิ่น เพื่อผลิตกล้าไม้ อบรมเจ้าหน้าที่เรือนเพาะชำ และจัดหาทุนสนับสนุนกิจกรรมปลูกป่า และกิจกรรมการศึกษาในระยะยาว แปลงปลูกป่าในปีแรกจัดตั้งในปี 2540 แต่ประสบปัญหาไฟไหม้ ในปี 2541 จึงได้จัดตั้งแปลงปลูกป่าสาธิต ใน 4 แปลง แปลงละ 4 ไร่ โดยเป็นส่วนหนึ่งของพื้นที่ปลูกป่าเฉลิมพระเกียรติ ซึ่งแปลงสาธิตเหล่านี้เอง ได้กลายเป็นแหล่งศึกษาดูงานตลอดมา

การใช้ เทคนิคพรรณไม้โครงสร้าง ในการฟื้นฟูป่าที่ผ่านมา หน่วยวิจัยฯ ได้ปลูกต้นไม้ จำนวน 65,000 ต้น ในพื้นที่ 134 ไร่ ตามแนวสันเขาเหนือหมู่บ้าน (2541-2549) โดยทำการปลูกป่าปีละครั้ง ในช่วงต้นฤดูฝน หน่วยวิจัยฯ ได้สนับสนุนให้ชุมชนดูแลกล้าไม้หลังการปลูก และติดตามผลในแปลงปลูก นอกจากนั้นชาวบ้านยังร่วมกันทำแนวกันไฟ รวมไปถึงการจัดเวรยามไฟ การเฝ้าระวังไฟป่า จะทำในช่วง เดือน มกราคม – พฤษภาคม ของทุกปี ซึ่งนับเป็นกิจกรรมที่สำคัญอย่างยิ่ง มิฉะนั้น หากเกิดไฟไหม้แปลงปลูก งานหนักที่ทำมาตลอดปีจะสูญเปล่า นอกเหนือไปจากนั้น ชมรมเด็กรักษ์นกและสิ่งแวดล้อมบ้านแม่สาใหม่ ก็ได้จัดตั้งขึ้น เมื่อไม่นานมานี้
ภาพบน: กลุ่มแม่บ้าน ช่วยกันปลูกป่า

ในวันที่ 8 มิถุนายน 2549 หน่วยวิจัยฯ ร่วมกับชาวบ้านม้งแม่สาใหม่ ได้จัดกิจกรรมปลูกป่าขึ้น ภายใต้การร่วมมือของ อุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ-ปุย และการสนับสนุนจาก กองทุนสัตว์ป่าโลกแห่งประเทศไทย และ หน่วยงาน คิงพาวเวอร์โดย ในภาพเป็น เด็กหญิงชาวม้ง จากโรงเรียนเจ้าพ่อหลวงอุปถัมภ์ 7 ที่ทำงานร่วมกับเรามานาน และเป็น หนึ่งในสมาชิกชมรมเด็กรักษ์นกและสิ่งแวดล้อมบ้านแม่สาใหม่ กองทุนสัตว์ป่าโลกแห่งประเทศไทย ได้สนับสนุนให้จัดสร้าง "เรือนเพาะชำและแหล่งเรียนรู้" และทำพิธีเปิดไปเมื่อวันที่ 11 เมษายน 2550 ที่ผ่านมา (ขมภาพ) นอกเหนือไปจากนั้น กองทุนสัตว์ป่าโลก ยังได้สนับสนุนแปลงปลูกป่าปีละ 20ไร่ ในปี 2550 และ 2551 (อ่านรายงาน)

ในวันที่ 1 สิงหาคม 2549 เราได้มีกิจกรรมปลูกป่า ของหมู่บ้าน แม่สาใหม่ อีกครั้ง และในครั้งนี้ นับว่า พิเศษอย่างมาก ที่ เราได้รับการสนับสนุนจาก โครงการ "ปลูกต้นไม้วันนี้" โดยมี มิสเตอร์ คริส จากโครงการ ได้มาร่วมปลูกต้นไม้ และดูงานของหมู่บ้านแม่สาใหม่ และได้มอบเงิน สนับสนุนกิจกรรมการปลูกป่าของ บ้านม้งแม่สาใหม่ แก่ คุณเน้ง อีกด้วย(อ่านรายงาน)

การฟื้นฟูป่า ส่งผลให้ชาวบ้านมีแหล่งน้ำสะอาด เพิ่มที่อยู่อาศัยของสัตว์ป่า และหน่วยวิจัยฯ ก็ได้องค์ความรู้จากการวิจัยที่สามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้ เมื่อเปรียบเทียบแปลงปลูกป่า กับ แปลงควบคุมที่ไม่ปลูกต้นไม้และปกคลุมไปด้วยวัชพืช จะเห็นความแตกต่างอย่างชัดเจน ทำให้เกิดกำลังใจในการทำงานฟื้นฟูป่าต่อไป นอกจากนั้น ชาวบ้านแม่สาใหม่ ยังได้รับคำชื่นชม และมีภาพพจน์ที่ดีขึ้นในการอนุรักษ์ป่า

สามารถดูรายละเอียดงานวิจัยเพิ่มเติมจาก ป่าในพื้นที่สูง เกี่ยวกับการใช้พรรณไม้โครงสร้างในการฟื้นฟูป่า ที่ บ้านแม่สาใหม่ และเยี่ยมชม กิจกรรม ชมรมเด็กรักษ์นกและสิ่งแวดล้่อมบ้านแม่้สาใหม่ โดยคลิกที่หัวข้อชมรม หากต้องการดูรายละเอียดหัวข้องานวิจัยเกี่ยวกับ การฟื้นตัวของความหลากหลายทางชีวภาพ เรือนเพาะชำ และเทคนิคทางวนวัฒน์วิทยา คลิกที่ เอกสารงานวิจัย และบทคัดย่องานวิจัย